Vrbas
Izvorište rijeke Vrbas nalazi se na obroncima planine Zec, koja je dio masiva planine Vranica. Pripada opštini Fojnica i nalazi se na 1.715 metara nadmorske visine. Nakon kraćeg toka u smjeru zapada, Vrbas nastavlja da teče ka sjeverozapadu, gradeći impozantnu kompozitnu dolinu usljed prolaska kroz stijene različitog sastava.
Tokom svog toka dugog oko 250 kilometara, Vrbas formira Skopljansku kotlinu, Vinačku klisuru, Jajačku kotlinu, kanjonsku dolinu Tijesno i Banjalučku kotlinu, a u donjem toku i prostrano Lijevče polje. U dolini rijeke smještena su veća naselja: Gornji Vakuf, Bugojno, Donji Vakuf, Jajce, Banja Luka, Laktaši i Srbac, u čijoj se blizini Vrbas uliva u rijeku Savu kao njena desna pritoka, na 96 metara nadmorske visine. Sliv rijeke Vrbas obuhvata površinu veću od 6.200 km².
U većem dijelu toka Vrbas je planinska rijeka, što je uslovilo izgradnju akumulacija i hidroelektrana: Jajce I, Jajce II, Bočac I i Bočac II. Nakon Banje Luke, Vrbas poprima karakteristike ravničarske rijeke i u smjeru sjeveroistoka otiče ka Savi, stvarajući Lijevče polje, koje predstavlja žitnicu ovog dijela Republike Srpske.
Vrbas je jedna od većih rijeka u Bosni i Hercegovini, a od brojnih pritoka najznačajnije su Pliva, Ugar, Crna rijeka, Krupa, Suturlija i Vrbanja. Poseban ambijent čini ušće rijeke Plive u Vrbas u samom centru Jajca, gdje se nalazi jedinstven vodopad — rijetka pojava u svjetskim razmjerama.
Uz tok Vrbasa naseljeno je više od 500.000 stanovnika. Dolinom ove rijeke kroz istoriju su prolazili značajni putni pravci kojima su se kretali ljudi i roba iz srednje Bosne i Hercegovine ka sjevernim nizijama. O tome svjedoče brojni stari gradovi i utvrđenja, kao što su Jajce, Vrbaški grad, Kotor, Bočac, Greben, Zvečaj i Kastel.
Najveći grad Republike Srpske, Banja Luka, nastao je na obalama Vrbasa, koji je imao presudan uticaj na njen razvoj. Značaj ove rijeke potvrđuje i činjenica da je u vrijeme Jugoslavije postojala Vrbaska banovina, nazvana upravo po njoj.
Sredinom XX vijeka, ubrzanim razvojem industrije u Bosni i Hercegovini, došlo je do degradacije prostora uz Vrbas i narušavanja kvaliteta vode, što se odrazilo na biljni i životinjski svijet. Iako veliki dio industrije danas nije u funkciji, značajna koncentracija stanovništva i privredne aktivnosti i dalje predstavljaju pritisak na očuvanje rijeke.
Danas lokalne zajednice ulažu napore da zaštite Vrbas i stave ga u funkciju turizma i sportsko-rekreativnih aktivnosti. Posebno je atraktivan dio toka između Jajca i Banje Luke, pogodan za rafting, kajak i kanu. Zahvaljujući prirodnim uslovima i ulaganju u infrastrukturu, Banja Luka je bila domaćin svjetskih i evropskih prvenstava u raftingu.
Duž većeg dijela toka postoje dobri uslovi za ribolov, a u rijeci živi više od 20 vrsta riba. U gornjem toku dominiraju pastrmka, škobalj, lipljen i mladica, dok su u donjem toku zastupljeni klen, šaran i som.
